Gospodarka obiegu zamkniętego w branży IT - modele i przykłady

Sprzęt komputerowy starzeje się szybciej, niż się zużywa. Laptop wymieniany po trzech latach zwykle działa bez zarzutu, a mimo to trafia do magazynu, z którego rzadko wraca do obiegu. Gospodarka obiegu zamkniętego w IT zajmuje się dokładnie tą luką: co zrobić ze sprzętem, który przestał być potrzebny jednej firmie, a dla innej wciąż ma wartość.

Skala, o której mówimy

Globalny raport Global E-waste Monitor, przygotowywany przez agendy ONZ, podaje twarde liczby. W 2022 roku świat wytworzył 62 miliony ton zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego. Formalnie zebrano i przetworzono z tego 22,3 procent. Reszta rozpłynęła się w szarej strefie, na składowiskach albo w piwnicach.

Polska wypada w tym zestawieniu nieźle. W 2023 roku zebraliśmy 15,2 kg elektroodpadów na mieszkańca przy średniej unijnej 11,6 kg, co dało siódme miejsce w Europie. Gorzej wygląda to w odniesieniu do celu: unijny próg wynosi 65 procent masy sprzętu wprowadzonego na rynek, a Polska osiąga około 45 procent. Zbieramy więcej niż kiedyś i wciąż za mało wobec tego, ile sprzętu sprzedajemy.

Ślad węglowy powstaje w fabryce, nie w gniazdku

Przy sprzęcie IT intuicja podpowiada, że liczy się zużycie prądu. Dane mówią co innego. Produkcja jednego laptopa odpowiada za emisję rzędu 300-400 kg ekwiwalentu CO2, a największa część tego bilansu przypada na wydobycie surowców, produkcję układów scalonych i transport. Faza użytkowania to reszta.

Z tego wynika prosty wniosek, który stoi za całą ideą obiegu zamkniętego w elektronice. Najwięcej dla środowiska robi się nie przez recykling, tylko przez przedłużenie życia urządzenia. Europejskie Biuro Ochrony Środowiska policzyło, że wydłużenie okresu użytkowania wszystkich laptopów w Unii o rok oznaczałoby do 2030 roku oszczędność 1,6 mln ton CO2 rocznie. To odpowiednik zdjęcia z dróg 870 tysięcy samochodów.

Sześć modeli, które działają w praktyce

Obieg zamknięty w IT nie jest jednym rozwiązaniem, tylko zestawem modeli o różnym stopniu ingerencji w sprzęt. Im wyżej w tej hierarchii, tym więcej wartości zostaje w obiegu.

Kolejność nie jest przypadkowa. Recykling bywa przedstawiany jako cel sam w sobie, tymczasem w hierarchii postępowania z odpadami stoi nisko, bo bezpowrotnie niszczy pracę włożoną w wyprodukowanie urządzenia. Odzyskane miedź i aluminium są warte ułamek tego, co sprawny laptop.

Ile wartości zostaje na każdym poziomie

Gdzie to się zacina

Firmy, które próbują zamknąć obieg własnymi siłami, zwykle zatrzymują się na trzech przeszkodach.

Dane. Dysk z dokumentami kadrowymi albo bazą klientów nie może opuścić organizacji bez udokumentowanego wyczyszczenia. Samo sformatowanie nie wystarcza i nie jest uznawane za dowód w razie kontroli.

Księgowość. Sprzęt bywa środkiem trwałym, więc jego wyprowadzenie z firmy wymaga dokumentu likwidacji albo faktury sprzedaży, a nie wyniesienia do magazynu.

Logistyka. Sto laptopów rozrzuconych po pięciu oddziałach trzeba zebrać, opisać, wycenić i przewieźć. To praca, której dział IT zwykle nie ma w planie.

Z tego powodu praktycznym rozwiązaniem okazują się usługi ITAD, czyli zarządzanie wycofywanym sprzętem jako całość: odbiór, inwentaryzacja, certyfikowane kasowanie danych, wycena i wprowadzenie sprawnych urządzeń na rynek wtórny. Firma dostaje komplet dokumentów, a sprzęt zamiast leżeć w szafie wraca do użytku.

Rachunek, który przekonuje zarząd

Argument środowiskowy działa na część organizacji. Reszta liczy. Poniżej uproszczone zestawienie dwóch ścieżek dla floty stu laptopów wycofywanych po czterech latach.

Różnica bywa zaskakująca. Czteroletni laptop biznesowej klasy zachowuje wyraźną wartość rynkową, o ile ma sprawną matrycę i nie był przechowywany latami w wilgotnym magazynie. Sprzęt traci na wartości każdego miesiąca, więc decyzja podjęta od razu po wycofaniu z użytku daje inny wynik niż ta sama decyzja podjęta dwa lata później.

Pytania, które wracają najczęściej

Czy odnowiony sprzęt ma gwarancję?

Profesjonalny refurbishment kończy się testami i objęciem urządzenia gwarancją sprzedawcy. Jej długość zależy od dostawcy i klasy sprzętu, zwykle liczy się w miesiącach, nie w dniach. Warto sprawdzić, co dokładnie obejmuje, bo baterie często traktowane są osobno.

Co z danymi na dyskach przekazywanego sprzętu?

Dane trzeba usunąć metodą, którą da się udokumentować. W praktyce stosuje się programowe kasowanie zgodne z wytycznymi NIST SP 800-88, gdy sprzęt ma wrócić do obiegu, albo fizyczne zniszczenie nośnika według klas normy DIN 66399, gdy dysk jest uszkodzony lub polityka bezpieczeństwa tego wymaga. Efektem powinien być certyfikat z numerami seryjnymi nośników.

Czy obieg zamknięty opłaca się małej firmie?

Przy kilku komputerach korzyść finansowa jest niewielka, ale obowiązki formalne pozostają takie same jak przy dużej flocie. Dla mniejszych organizacji największą wartością bywa więc zdjęcie z głowy dokumentacji i pewność, że sprzęt trafił tam, gdzie powinien.

Po ilu latach najlepiej wymieniać sprzęt?

Z perspektywy środowiskowej im później, tym lepiej, bo emisja związana z produkcją rozkłada się na więcej lat pracy. Z perspektywy finansowej granicę wyznacza moment, w którym wartość odsprzedaży zaczyna szybko spadać, a koszty serwisu rosnąć. Dla laptopów biznesowych bywa to czwarty i piąty rok użytkowania.

Co z tego wynika

Obieg zamknięty w elektronice sprowadza się do jednej decyzji, podejmowanej w momencie wycofania sprzętu z użytku. Można go potraktować jak odpad i wtedy jedyne, co da się odzyskać, to surowce. Można też potraktować go jak aktywo, które ma jeszcze kilka lat pracy przed sobą. Druga droga wymaga więcej organizacji, za to zostawia wartość w firmie i nie generuje emisji, która powstałaby przy produkcji zastępczego urządzenia.

Rynek sprzętu poleasingowego wyrósł właśnie z tej różnicy. Firmy wymieniają flotę w cyklach, a urządzenia po pierwszym właścicielu trafiają do kolejnych użytkowników, dla których parametry sprzed czterech lat są w zupełności wystarczające.